خاستگاه حقوق بشر از ديدگاه امام علي(ع)
خاستگاه حقوق بشر از ديدگاه امام علي(ع)
چکيده
واژه هاي کليدي:
*استناد: دين پرور، سيد جمال الدين(تابستان 1389)، خاستگاه حقوق بشر از ديدگاه امام علي(ع)، فصلنامه پژوهش هاي نهج البلاغه، ص92-102.
«اي روزگار تو را چه مي شد اگر تمام نيروهاي خود را بسيج مي کردي و در هر عصر و زماني بزرگ مردي به نام «علي» را به آن عقل و به آن قلب به آن زبان و شمشير انسانيت عطا مي کردي...»
« جرج جرداق»، کتاب « الامام علي(ع) صوت العدالة الانسانية، ص 47»
مقدمه
ما اصبح بالکوفه احل الا ناعماً ان ادناهم منزله ليل کل البر و يجلس في الظل و شرب من ماء الفرات( وسائل الشيعه، 49/11)
همه مردم کوفه در رفاه و آسايش بودند و حداقل هرکس بهره کافي از گندم، سرپناه و آب سالم آشاميدني( آب فرات) داشت.
و در رعايت حقوق اقليت هاي ديني با لحني عجيب با کارگزارانش برخورد مي کرد و رسيدگي نکردن و عدم رعايت حقوق آنها را در حکومت اسلامي و علوي غيرمنتظره و شگفت مي ديد:
مر شيخ مکفوف کبير يسأل. فقال اميرالمؤمنين(ع) ما هذا؟ قالوا يا اميرالمؤمنين(ع)؛ نصراني، فقال عليه السلام استعملتموه حتي اذ اکبر و عجز منعتموه؟! انفقوا عليه من بيت المال( وسائل الشيعه، 49/11. باب ان نفقة النصراني اذ اکبر عجز عن الکسب من بيت المال)
امام عبور مي کرد. پيرمرد نابينايي را ديد که گدايي مي کرد. امام پرسيد اين چيست؟ گفتند اي اميرمؤمنان(ع) او نصراني است. حضرت فرمود از او کار کشيديد تا پير و ناتوان شد رهايش کرديد؟ از بيت المال حقوق او را پرداخت کنيد.
در اين کلام امام- درود خدا بر او- چند نکته جلب توجه مي کند:
1- تعجب آن حضرت از پديده « گدايي» در جامعه مسلمين و حکومت علوي، که با سؤال با کلمه « ما» در مقابل «من» بيان مي گردد؛ يعني نفرمود اين پيرمردي که سؤال مي کند، کيست؟ بلکه فرمود، اين چيست؟ کنايه ازاينکه چرا بايد در حکومت اسلامي نابينايي فقير پيدا شود که سر راه بنشيند و براي امرار معاش گدايي کند و چرا نبايد براي او و امثال او تشکيلاتي وجود داشته باشد تا حقوق آنها در دوران فقر و پيري رعايت شود.(2)
2- فرق نگذاشتن بين شهروندان از نظر بهره وري از منابع عمومي و بيت المال؛
3- محکوم کردن تبعيض در جامعه بين مسلمانان و اقليت هاي ديني؛
4- دستور صريح و سريع در ايجاد اداره بازنشستگي عمومي.(3)
حقوق زندانيان
... ان علي کان يطعم من خلد في السجن من بيت المال المسلمين(وسائل الشيعه، 69/11)
امام (ع)دستور داده بود معيشت زندانياني که به حبس ابد محکوم اند از بيت المال تأمين شود.
و از اين جالب تر آنکه:
کان (ع)اطعام الاسير و الاحسان اليه حق واجب و ان قتلته من الغل(همان)
اطعام و احسان اسير« حق واجب» اوست گرچه يک روز ديگر اعدام شود.
ذکر اين نکته لازم است که حق واجب زنداني و اسير نه تنها « اطعام» بلکه « احسان» هم هست، يعني نيکويي و مهرباني کردن. اينک شما مقايسه کنيد اين دستورها را با زندان هاي امروزي از جمله « ابوغريب » و « گوانتانامو».
از اين بالاتر و شگفت تر در مورد قاتل خودش که زنداني و از سوي مردم سخت مطرود و مغضوب بود. چنين سفارش مي فرمود:
« ... قال للحسن و الحسين عليهما السلام: احسبوا لغدالان سير و اسقوه و احسنوا أساره»( مستدرک الوسائل79/11).
پس از آنکه ابن ملجم ملعون شمشير بر فرق همايون امام وارد کرد و آن حضرت از هوش رفت پس از آنکه به هوش آمد به امام حسن و امام حسين فرمود:
اين اسير را زنداني کنيد و غذا و آب دهيد و اسارت او را نيکو گردانيد.
امام حسن ظرف شيري را براي پدر آورد و حضرت مقداري از آن را تناول کرد، سپس فرمود اين را براي اسيرتان ببريد و آنگاه به امام حسن فرمود:
به حقي که من بر شما دارم غذا و آب خوب براي او ببريد و تا زنده ام نسبت به او مهرباني کنيد و از آنچه مي خوريد و مي آشاميد به او بدهيم تا از او کريم تر و بزرگوارتر باشيد.
يعني شما بدي او را به خوبي پاسخ دهيد.
و اين سيره و عمل اميرمؤمنان(ع)، محقق فلسفه حکومت و بيان او در نهج البلاغه است که در سخت ترين حالات و بيماري شديد بدان پايبند بود:
و الله لأن ابيت علي حسک السعدان مسهداً و اُجر في الاغلال مصفداً احب الي من ان القي الله و رسوله يوم القيامه ظالماً لبعض العباد و غاصباً لشيء من الحطام...( نهج البلاغه: خطبه 215).
به خدا سوگند، اگر در خارستان همه شب سر بر بالين خار نهم و از رنج و درد بيدار مانم و دست و پا در زنجير کشيده شوم، خوشتر از آنم که فرداي قيامت خدا و رسولش را شرمسارانه بينم که برخي از بندگان را مورد ستم قرار داده و چيزي از مال دنيا را از آنان غصب کرده باشم.
و يا در فرازي ديگر مي فرمايد:
و الله لو اعطيت الاقاليم السبعة بما تحت افلاکها علي ان اعصي الله في نملة اسلبها جلب شعيرة ما فعلته( همان)
به خدا سوگند اگر اقليمهاي هفتگانه با آنچه در زير آسمانها است به من دهند که خداوند را با گرفتن پوست جوي از دهان مورچه اي نافرماني کنم هرگز نخواهم کرد، و اين دنياي شما از برک جويده اي که در دهان ملخي باشد، نزد من خوارتر و بي ارزشتر است.
امتياز ندادن به خواص
امام «عمار ياسر» و « عبيد الله بن ابي رافع» و « ابوالهيثم بن تيهان» را دستور داد که مالي از بيت المال را بين مسلمانان تقسيم کنند و به آنها فرمود:
اعدلوا بينهم و لا تفعلوا احداً علي احد( مستدرک الوسائل:9/11)
بين مردم به عدالت تقسيم کنيد و کسي را بر ديگري برتري ندهيد.
آنها مردم را خبر کرده و پس از محاسبه دقيق ديدند که به هر نفر از مسلمانان سه دينار مي رسد، بنابراين به هريک سه دينار دادند. در همين اثناء طلحه و زبير با پسرانشان آمدند و به هريک سه دينار دادند. آن دو گفتند در زمان عمر به ما اينگونه تقسيم نمي کردند. اما اين طرز قسمت کردن از شماست يا از دستور بزرگتان؟
مأموران پرداخت گفتند: اميرالمؤمنين(ع) به ما چنين دستور داده است.
آن دو خدمت امام رسيدند در حالي که آن حضرت در آفتاب ايستاده بود و به کار کارگري که براي او کار مي کرد، نظارت داشت. به امير عرض کردند با ما به سايه بيا و امام به سايه تشريف برد. گفتند ما نزد کارگزارانت رفتيم تا سهميه خود را بگيريم و آنان به اندازه ديگران به ما دادند. امام فرمود پس چه مي خواهيد؟ گفتند در زمان عمر اينگونه با ما رفتار نمي شد. امام- درود خدا بر او باد- فرمود: در زمان پيامبر چگونه بود؟ و آن دو ساکت شدند. حضرت گفت مگر پيامبر اکرم(ص) اموال را به طور مساوي تقسيم نمي کرد؟ گفتند: آري. امام فرمود: پس سنت و روش پيامبر سزاوارتر به پيروي و کامل تر است يا
روش عمر؟! گفتند: سنت پيامبر، ولي يا اميرالمؤمنين(ع) ما داراي سابقه و رنج و نزديکي هستيم، پس اگر اجازه دهي سهميه ما را با مردم يکسان قرار ندهند. امام فرمود: سابقه شما بيشتر است يا سابقه من؟ گفتند: سابقه شما. فرمود: نزديکي شما به پيامبر بيشتر است يا بستگي و نزديکي من؟ گفتند: نزديکي تو. فرمود: زحمات و خدمات من بيشتر و بزرگتر است يا زحمات و خدمات شما؟ گفتند: تو اي اميرمؤمنان(ع). آنگاه فرمود:
فو الله ما انا و اجيري هذا في المال ان بمنزلة واحدة( مستدرک الوسائل، 9/11)
به خدا قسم من با اين کارگرم در اين مال يکسان هستم؛ و به همان کارگري که در حضورش بود، اشاره کرد.
عدالت راستين محصول ايمان به خداوند
اينکه ما امروز در دنيا و کشورهاي که مدعي دموکراسي و رعايت حقوق بشر هستند شاهد اين همه ظلم و حق کشي هستيم به اين دليل است که اعتقاد به خدا و توجه به پاداش و عقوبت الهي از بين رفته و سردمداران ياغي و طاغي در فکر جاه طلبي و تبعيض ها و بهره وري هاي ظالمان و برتري دادن خواص هستند. دراين رابطه مطلبي در کتاب « الامام علي(ع) صوت العدالة الانسانية» از اديب و
دانشمند لبناني آمده است که وقتي مي خواهد از اميرمؤمنان(ع) علي ستايش کند و زندگي آن حضرت را در اين رابطه تحليل و تفسير نمايد مي گويد:
الايمان غبه علي (ع)کان نابعا من اصوله الانسانية و من نظرته العامة الي الحياة و الوجود...( الامام علي(ع) صوت العدالة الانسانية، ص 211)
ايمان در نزد علي (ع)از اصول انسانيت او و از بينش عمومي وي نسبت به زندگي و هستي سرچشمه مي گيرد.
درواقع عدالت و رعايت حقوق بشر را منتسب به انسانيت، و نشئت گرفته از پايگاه بشري مي داند. يعني خاصيت انسان بودن، عادل بودن و رعايت کردن حقوق ديگر انسان ها مي باشد!!
در حالي که مسئله عميق تر از اين است و آن ايمان علي عليه السلام به خدا و روز جزا منشأ رعايت حقوق انسان ها و اجراي عدالت بوده است که اينک شواهد آن تقديم مي گردد:
1- اما و الذي فلق الحبة و برأ النسمة لو لا حضور الحاضر و قيام الحجة بوجود الناصر و ما اخذ الله علي العلماء ان لا يقاروا علي کظة ظالم و لا سغب مظلوم لألقيت حبلها علي غاربها ( نهج البلاغه، خطبه 3)
الا اي تاريخ! سوگند به شکافنده ي بذر و آفريننده جان، اگر نبود حضور فشرده مردم براي بيعت، و عهدي که خداي از عالمان گرفته است که بر شکمبارگي ستمگر و محروميت ستمديده«صحه» نگذارند، حتماً افسار خلافت را رها مي کردم... .
همان طور که ملاحظه مي کنيد امام در اين فراز از خطبه علت پذيرش خلافت را پيمان الهي در رابطه با رعايت حقوق مظلومان معرفي مي کند. يعني اگر فرمان و پيمان خداوند نبود خلافت را نمي پذيرفت.
امام نفرمود که من براي اقامه نماز و روزه و تهذيب اخلاق، خلافت را پذيرفتم که اين امور به انتخاب و اعتقاد مردم بستگي دارد و با اجبار سازگاري
ندارد. ولي رعايت حقوق مردم که مهم ترين رسالت حکومت هاست بدون توسل به قدرت و قاطعيت امکان پذير نيست و ظالمان و ستمگران جز در مقابل اعمال قدرتمندانه قانون سر تسليم فرود نخواهند آورد. لذا فرمود براي اينکه جلوي پرخوري و تجاوز و سوء استفاده ستمگران و متجاوزين را بگيرم و گرسنگي و محروميت مظلومان را برطرف کنم و حقوق مردم را تأديه نمايم، حکومت را پذيرفتم. و اين کار را به خاطر امر و فرمان الهي انجام مي دهم.
2- آنگاه که درباره ايتام و رسيدگي به اوضاع زندگي آنان سفارش مي کند و يا درباره رعايت حقوق همسايگان هشدار مي دهد، از پايگاه اعتقاد به خدا و نظارت و فرمان الهي سخن مي گويد:
... الله الله في الايتام... الله الله في...(همان، نامه 53)
و مهم تر آن گاه که ابن ملجم آن حضرت را ترور مي کند، امام دستور مي دهد که او را « مثله» نکنند. زيرا پيامبراکرم(ص) اين کار را ممنوع کرده، يعني حتي رعايت حق قاتل را به دستور خدا انجام مي دهد.
3- «... و إذا احدث لک ما انت فيه من سلطانک اُبهةً او مخيله فانظر الي عظم ملک الله فوقک و قدرته منک علي ما لا تقدر عليه من نفسک...»(همان)
و چون از قدرتي که داري غروري در تو به هم رسد، به عظمت حاکميت خدا بر فراز قدرت خويش بنگر و تواناييش را نسبت به خودت در آنچه هيچ قدرتي بر آن نداري.
4- « .... انصف الله و انصف الناس من نفسک و من خاصة اهلک و ... فانک الا تفعل تظلم. و من ظلم عباد الله کان الله خصمه دون عباده، ... (همان)
انصاف را در رابطه با خدا و مردم و در مورد خود و نزديکان و هوادارانت رعايت کن؛ که اگر چنين نباشي ستم کرده اي. خدا در
کمين ستمبارگان است . و آن کس که بر بندگان خدا ستم کند، خداي از جانب آنان دشمن او خواهد بود و هرکه خدا با وي درافتد، منطقش را کوبد، و تا دست از ستم نکشد يا توبه نکند با خدا در جنگ خواهد بود...
آري ظلم به بندگان خدا درواقع ظلم به خداست و خداوند ظالم را رها نمي کند و خصم او خواهد بود. يعني اصل اصيل در جلوگيري حاکم از ظلم و تجاوز، نهي و مؤاخذه شديد الهي است.
5- ثم الله الله في الطبقة السفلي من الذين لا حيلة... و احفظ الله ما استحفظک من حقه فيهم...( همان، نامه 53)
و خداي را، خداي را در مورد قشر پايين از بينوايان و نيازمندان و گرفتاران و ناتوانان که بيچاره اند کوتاهي مکن... و براي خدا حقشان را که او به تو سپرده است پاس دار و...
يعني رعايت امرالهي است که حاکمان را به اداي حقوق مردم وامي دارد.
نتيجه گيري
2- اميرالمؤمنين(ع) براي بازنشستگان و از پا افتادگان مقرري معين مي کرد.
3- اميرالمؤمنين(ع) حقوق اسيران و زندانيان را به شکلي کامل ادا مي کرد.
4- در حکومت اميرالمؤمنين(ع) بين مردم مساوات برقرار بود و خواص از امتيازهاي ويژه بهره مند نبودند.
5- در ديدگاه اميرالمؤمنين(ع) خاستگاه حقوق بشر امري الهي بود که از ايمان به خداوند نشأت مي گرفت.
پينوشتها:
1. رياست بنياد نهج البلاغه، محقق، نويسنده و مدرس حوزه.
2. در دوران جمهوري اسلامي گرچه نهاد کميته امداد امام خميني(ره) اقدام به کمک رساني به فقرا و درماندگان کرده است، ولي متأسفانه مسئله گدايي هنوز به قوت خود باقيست و ما در کوچه و خيابان شاهد متکدياني هستيم که به صورتهاي مختلف و ناراحت کننده به راحتي گدايي مي کنند. گرچه تعداد زيادي از آنها سرمايه دار و يا کارگزاران شرکت هاي بزرگي هستند که آنها را براي گدايي استخدام کرده اند، در هر صورت مهم تر از رسيدگي به فقرا، پاکسازي جامعه از متکديان و جلوگيري از سوء استفاده سودجويان از عواطف مردم است.
در هر صورت کميته امداد و ديگر نهادهاي مربوطه بايد در يک حرکت جدي هماهنگ اقدامات و خدمات خود را به اتمام رسانده و به جمع آوري گدايان حرفه اي و تأمين زندگي از پا افتادگان و نيازمندان مستحق و محروم اقدام عاجل نمايند.
3. دستور صريح و سريع و برخورداري بازنشستگان و اجراي آن از نکات مهم است، متأسفانه بازنشستگان در کشور ما بايد ماهها در انتظار بنشينند تا اداره مربوطه حساب و کتاب آنها را برسد و پس از گذراندن عسر و سختي زياد حقوق مثله شده خود را دريافت کنند.
- قرآن کريم
- الامام علي(ع) صوت العدالة الانسانيه؛ جرج جرداق، بيروت: دارالمکتبة الصعصعه.
- بحارالانوار، محمدباقر مجلسي، بيروت: مؤسسه الوفاء، 1403ق.
- مستدرک الوسائل، حسين بن محمدتقي نوري طبرسي، مشهد: آل البيت، 1407.
- نهج البلاغه، شريف رضي، ترجمه سيدجمال الدين دين پرور، تهران: بنياد نهج البلاغه، 1384.
- وسائل الشيعه، محمد بن حسين حر عاملي، بيروت: دار الاحياء التراث العربي، 1403ق.
نشريه النهج، شماره 29.
/ج
{{Fullname}} {{Creationdate}}
{{Body}}